Жаңа Азаматтық кодекс: Әділет министрлігі меншік иелеріне, кәсіпкерлер мен инвесторларға не уәде етеді

Азаматтық кодекс — бизнес үшін басты заң: онда меншік, шарттар, мәмілелер, кепіл, міндеттемелерді орындамағаны үшін жауапкершілік ережелері бар. Қолданыстағы кодекс 1990 жылдары қабылданған. 28 қазандағы Жолдауда Президент ол өз миссиясын орындағанын, бірақ өтпелі кезең экономикасына «цифрлық технологиялар мүлдем болмаған кезде» жазылғанын айтып, Құрылтай депутаттарына үкіметпен бірге жаңасын әзірлеуді тапсырды.

Әділет министрлігі не ұсынады

29 қазандағы үкімет отырысында Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев үш бағытты атады.

1. Болашақ экономикасының құқықтық негізі. Тиімділігін дәлелдеген жеке құқық институттарын сақтау және сонымен бірге жаңа экономикалық қатынастарға қатысушыларға, оның ішінде цифрлық ортада, түсінікті ережелер беру.
2. Меншікті қорғау және шарттардың тұрақтылығы. Меншіктің барлық нысандарын тең қорғаудың конституциялық қағидатын дамыту: меншік иелерінің кепілдіктерін, адал сатып алушыларды қорғауды және шарттық қатынастардың сенімділігін күшейту.
3. Шарт еркіндігі. Қазір жеке қатынастар туралы заңдарда айналым қатысушыларының дербестігін шектейтін императивті нормалар көп. Оларды қысқарту ұсынылады.

Жұмыс заңнаманы, сот практикасын және жаңа Конституцияны талдау негізінде депутаттармен, ғалымдармен, практик заңгерлермен және бизнеспен бірге жүргізіледі.

Қарапайым тілмен айтқанда бұл нені білдіреді

Императивті норма — екі тарап келіссе де, өз шартымен өзгерте алмайтын ереже. Мұндай нормалар неғұрлым аз болса, компаниялар соғұрлым көп нәрсені өздері шеше алады: тауарды қалай қабылдау, жеткізу тәуекеліне кім жауап береді, қандай мерзімдер мен тұрақсыздық айыбын белгілеу.

Адал сатып алушы — сатушының оны сатуға құқығы жоқ екенін білмей және біле алмай зат сатып алған адам.

Мысал. Компания пайдаланылған жабдық сатып алды. Кейін сатушы оның заңды иесі болмағаны анықталды. Жабдық сатып алушыда қала ма, әлде оны қайтаруға тура келе ме — адал сатып алушы туралы ережелерге байланысты. Мұндай қорғау күшті болса — адал сатып алушы үшін тәуекел азырақ және әр мәміле алдындағы тексеруге шығын азырақ.

Мерзімдер

Президент Құрылтайдың жаңа кодексті 2027 жылдың соңына дейін қабылдауын тіледі. Жоба әзірге жоқ: қазір қолданыстағы заңнама мен практиканы талдау басталып жатыр. Жұмыс басталғаннан 2027 жылдың соңына дейін — шамамен 14 ай.

Бұл бизнестің әртүрлі түрлері үшін нені білдіреді

Инвесторлар мен ірі компаниялар. Олар үшін ең бастысы — меншікті тең қорғау және шарттардың болжамдылығы: салым тәуекелдерін бағалау осыған байланысты.

Шағын бизнес. Шарт еркіндігі көбірек болса — серіктестермен өз шарттарыңызбен келісуге мүмкіндік көбірек, бірақ шартқа жазылған нәрсе үшін жауапкершілік те көбірек.

IT және цифрлық сервистер. Оларға цифрлық орта ережелері маңызды: онлайн мәмілелер, цифрлық активтер, платформалар.

Банктер, лизинг, сауда. Кепіл, міндеттемелер және сатып алушыны қорғау — олардың жұмысының өзегі, бұл нормалар қайта жазылады.

Не істеу керек

• Қолданыстағы кодекс бойынша жұмыс істеу: жаңасы қабылданғанға дейін ештеңе өзгермейді.
• Шарттық практикада қандай нормалар кедергі келтіретінін жазып алып, «Атамекен» немесе салалық қауымдастық арқылы жеткізу: әзірлеуге бизнесті тартуға уәде берілді.
• Жобаның жариялануын және қоғамдық талқылауды бақылау.

Жиі қойылатын сұрақтар

Қашан күшіне енеді? Белгісіз. Президенттің тілегі — 2027 жылдың соңына дейін қабылдау.

Жасалып қойған шарттар өзгере ме? Мұны жаңа кодекстің өтпелі ережелері айқындайды. Әзірге олар жоқ.

Талқылауға қайда қатысуға болады? «Атамекен» ҰКП, салалық қауымдастықтар арқылы және жоба жарияланғанда — қоғамдық талқылауда.