2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтар міндетті зейнетақы жинақтарының бұрынғы 50 пайызының орнына 100 пайызына дейін жеке басқарушыларға бере алады. Салымшылар үшін бұл инвестициялық стратегияны таңдау мүмкіндігін кеңейтеді, ал қаржы нарығы мен бизнес үшін ұзақ мерзімді капиталдың қосымша көзінің пайда болуын білдіруі мүмкін. Жаңа тетік қалай жұмыс істейтінін және одан қандай нәтиже күтуге болатынын қарастырамыз.

Өзгеріс міндетті зейнетақы жарналары және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан жинақтарға қатысты. Бұрынғы 50 пайыздық шектеу алынып тасталады: салымшы қаражатты Ұлттық Банктің басқаруында қалдыра алады, оны жеке басқарушыға бере алады немесе жинақтарын бірнеше нұсқа арасында бөле алады.

Қаржы нарығы үшін бұл елеулі өзгеріс. Зейнетақы жинақтары экономикадағы ең ұзақ мерзімді ресурстардың бірі саналады, сондықтан оларды кім және қайда инвестициялайтыны болашақ зейнеткерлер үшін ғана емес, жалпы капитал нарығы үшін де маңызды.

Қазақстандықтардың міндетті зейнетақы жинақтары Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында сақталады. Қолданыстағы модель бойынша бұл қаражаттың негізгі бөлігін инвестициялық басқарумен Ұлттық Банк айналысады, сонымен қатар салымшыларға жинақтарының бір бөлігін инвестициялық портфельді басқарушыларға беру мүмкіндігі берілген.

Қыркүйекке дейін жеке басқарушыларға қолжетімді соманың жартысынан артық бөлігін беруге болмайтын. Енді бұл лимит 100 пайызға дейін ұлғаяды.

Басқарушылар активтер құрылымы, ықтимал кірістілік және тәуекел деңгейі бойынша ерекшеленетін инвестициялық стратегияларды ұсынады. Сондықтан жеке басқаруға көшу өздігінен жоғары нәтиже береді деген кепілдік жоқ: ол салымшыға зейнетақы қаражатының қалай инвестицияланатынын таңдау мүмкіндігін береді.

Өтінішті БЖЗҚ сервистері арқылы беруге болады. Жинақтарды беру және оларды одан әрі басқару туралы ақпарат салымшының жеке кабинетінде көрсетіледі.

Басқару нұсқаларының арасындағы негізгі айырмашылықтардың бірі мемлекеттік кепілдікке байланысты.

Ұлттық Банктің басқаруындағы зейнетақы жинақтарына қатысты заңнамада міндетті зейнетақы жарналарының зейнетақы төлемдерін алу құқығы туындаған сәттегі инфляция деңгейін ескере отырып сақталуына мемлекеттік кепілдік қарастырылған.

Ал қаражат инвестициялық портфельді басқарушыға берілген жағдайда басқа шарттар қолданылады. Нәтиже таңдалған инвестициялық стратегияға және қаржы нарықтарындағы жағдайға байланысты болады. Кірістілік жоғары болуы мүмкін, бірақ активтер құны төмендейтін кезеңдер де болуы ықтимал.

Сондықтан нұсқаларды тек ықтимал кірістілік бойынша салыстыру дұрыс емес. Тәуекел деңгейін, портфель құрылымын, басқарушының комиссияларын және нәтиже қандай кезең үшін бағаланып отырғанын да ескеру қажет.

Әзірге статистика басқарудың қай нұсқасы тиімдірек деген сұраққа біржақты жауап бермейді.

2026 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы бойынша инвестициялық портфельді басқарушы бес жеке компанияның төртеуі Ұлттық Банктің басқаруындағы зейнетақы активтерінен жоғары кірістілік көрсетті. Ұлттық Банк басқарған активтердің осы кезеңдегі кірістілігі 1,05 пайызды құрады, ал инфляция 2,7 пайыз болды.

Алайда үш ай зейнетақы стратегиясының тиімділігін бағалау үшін жеткіліксіз. Жинақтар ұзақ мерзімге инвестицияланады, сондықтан басқарушының бірнеше жылдағы нәтижелері және нарықтың әртүрлі кезеңдеріндегі жұмысы әлдеқайда маңызды.

Әзірге жеке басқару зейнетақы жүйесінің салыстырмалы түрде шағын сегменті болып қала береді. Сондықтан лимиттің 100 пайызға дейін ұлғаюы зейнетақы қаражатының елеулі бөлігі бірден мемлекеттік басқарушыдан жеке компанияларға өтеді дегенді білдірмейді.

Жаңа норманың алғашқы әсері басқарушы компаниялар арасындағы бәсекелестіктің күшеюі болады. Енді олар салымшының қолжетімді жинақтарының жартысына ғана емес, толық көлеміне үміткер бола алады.

Бұл инвестициялық нәтижелердің, комиссиялардың және стратегиялардың ашықтығының маңызын арттырады. Статистика жиналған сайын салымшылар басқарушыларды бір тоқсанның нәтижесімен емес, ұзақ кезең бойынша салыстыра алады.

Екінші ықтимал өзгеріс ішкі қаржы нарығына қатысты. Егер жеке басқарудағы қаражат көлемі өсе бастаса, басқарушыларға оны орналастыру үшін көбірек қаржы құралдары қажет болады.

Бұл сұраныстың бір бөлігі корпоративтік облигацияларға және қазақстандық компаниялардың басқа да бағалы қағаздарына бағытталуы мүмкін. Бизнес үшін бұл ішкі инвесторлар ауқымының кеңеюін білдіруі ықтимал.

Алайда әсердің көлемі қанша салымшының жаңа құқықты нақты пайдаланатынына тікелей байланысты болады. Рұқсат етілген лимиттің ұлғаюының өзі қор нарығында автоматты түрде қосымша миллиардтаған теңге пайда болады дегенді білдірмейді.

Шағын бизнес үшін тікелей әсер іс жүзінде болмайды. Зейнетақы активтерін басқаратын компаниялар кәсіпкерлерге кредит бермейді және зейнетақы қаражатын шағын компанияларға тікелей инвестицияламайды.

Бұл өзгеріс капитал нарығы арқылы қаржыландыру тарта алатын орта және ірі бизнес үшін әлдеқайда маңызды.

Егер жеке басқарудағы зейнетақы қаражатының көлемі өссе, қазақстандық компаниялардың корпоративтік облигацияларына және басқа да нарықтық құралдарға қосымша сұраныс пайда болуы мүмкін. Кәсіпорындар үшін бұл ұзақ мерзімді қаржыландыруды тек банктік кредит арқылы ғана емес, басқа арналармен де тарту мүмкіндігін білдіреді.

Бұл әсіресе өтелу мерзімі ұзақ инвестициялық жобалар үшін маңызды. Базалық мөлшерлеме жоғары болған жағдайда банктік қаржыландыру қымбат болып қала береді, ал дамыған облигациялар нарығы компанияларға капитал көздерін әртараптандыруға мүмкіндік береді.

Алайда бұл байланыс тікелей емес. Нақты әсер басқарушылардың инвестициялық декларацияларына, рұқсат етілген активтер тізіміне және тартылған зейнетақы қаражатының қандай бөлігін Қазақстанның корпоративтік секторына нақты бағыттайтынына байланысты болады.

Егер зейнетақы жинақтарын жеке басқару кеңірек таралса, ұзақ мерзімді негізгі нәтижелердің бірі ішкі капитал нарығының дамуы болуы мүмкін.

Зейнетақы жинақтары — ұзақ мерзімді ресурс. Бірнеше жылға облигация шығаратын компанияларға мұндай бағалы қағаздарды ұзақ уақыт ұстай алатын инвесторлар қажет. Жеке компаниялардың басқаруындағы активтердің өсуі осындай сатып алушылар ауқымын кеңейтуі мүмкін.

Бұл орта бизнес үшін банктік кредиттеуге қосымша балама қалыптастыра алады. Алайда ол үшін зейнетақы жинақтарын беру лимитін ұлғайту ғана жеткіліксіз: қор нарығына шығуға дайын компаниялар, сапалы қаржы құралдарының жеткілікті саны және басқарушылар тарапынан сұраныс қажет.

Тағы бір ықтимал әсер — активтерді басқару саласының өз дамуы. Зейнетақы жинақтары үшін бәсекелестік инвестициялық талдауға, портфельдерді басқаруға және қаржы нарығы инфрақұрылымына деген сұранысты арттырады.

Екінші жағы — инвестициялық тәуекелдер. Егер жекелеген стратегиялар елеулі шығын көрсетсе, бұл салымшылардың тек нақты басқарушыға ғана емес, зейнетақы қаражатын жеке басқару моделінің өзіне деген көзқарасына да әсер етуі мүмкін.

Сарапшылар қауымдастығы таңдау мүмкіндігінің кеңеюін жалпы алғанда қаржы нарығын дамытуға бағытталған қадам ретінде қарастырады, бірақ онымен байланысты тәуекелдерге де назар аударады.

Экономист Андрей Чеботарев таңдау мүмкіндігінің пайда болуын басқарушылар арасындағы бәсекелестіктің күшеюімен байланыстырады:

Сонымен бірге оның пікірінше, лимитті 100 пайызға дейін көтерудің өзі жеткіліксіз. Қолжетімді инвестициялық құралдардың тізімі мен нарықтағы қатысушылар саны да маңызды.

Қаржылық сауаттылық жөніндегі сарапшы Әсел Әулбекова ең алдымен инвестициялық көкжиекке және салымшының нарықтық тәуекелді қабылдай алуына назар аударады:

Экономист Меруерт Махмұтова да әртараптандыруды ескеруге және жинақтарды беру туралы шешімді бір ғана басқарушының ықтимал кірістілігі арқылы бағаламауға кеңес береді.

Негізгі факторлардың бірі — зейнеткерлікке шығуға дейінгі мерзім. Инвестициялық көкжиек неғұрлым ұзақ болса, нарықтағы ықтимал құлдыраудан кейін портфель құнының қалпына келуіне соғұрлым көп уақыт қалады.

Екінші фактор — инвестициялық тәуекелдерді түсіну. Басқарушыны таңдағанда көрсетілген кірістілік қана емес, қаражаттың қандай активтерге салынғаны, портфель құнының қаншалықты құбылғаны және қандай комиссиялар қарастырылғаны да маңызды.

Жеке жинақтардың жалпы құрылымы да маңызды. Егер болашақ зейнетақы табысы негізінен БЖЗҚ-дағы қаражатқа тәуелді болса, қосымша инвестициялық тәуекелге көзқарас адамның басқа ұзақ мерзімді активтері мен табыс көздері бар жағдайдан өзгеше болуы мүмкін.

Сондықтан жинақтардың 100 пайызын аудару мүмкіндігі дәл осы нұсқа әр салымшы үшін оңтайлы дегенді білдірмейді. Жаңа тетік ең алдымен таңдау мүмкіндігін кеңейтеді.

Зейнетақы төлемдерін алуға дейін салыстырмалы түрде аз уақыт қалған салымшылар бұл шешімге әсіресе мұқият қарағаны жөн. Инвестициялық көкжиек қысқа болған сайын, нарықтағы ықтимал құлдыраудан кейін портфельдің қалпына келуіне уақыт аз қалады.

Бұған дейін инвестициямен өз бетінше жұмыс істеп көрмеген адамдар үшін де тәуекелдерді түсіну өте маңызды. Басқарушылардың бір тоқсан немесе бір жылдағы нәтижелері ұзақ мерзімде қай стратегияның ең тиімді болатынын анықтауға мүмкіндік бермейді.

Сонымен қатар нақты басқарушының комиссиялары мен шарттарын ескеру қажет. Номиналды кірістіліктің жоғары болуының өзі салымшы үшін қорытынды нәтиже де жоғары болады дегенді білдірмейді.

Жеке басқаруға көшу нарықтық ауытқуларды да жоймайды. Тіпті ұзақ мерзімде табысты стратегияның өзі жекелеген кезеңдерде теріс кірістілік көрсетуі мүмкін.

Лимиттің 50 пайыздан 100 пайызға дейін көтерілуі салымшылардың мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтеді, бірақ бұл зейнетақы жинақтары бірден жаппай жеке басқарушыларға өтеді дегенді білдірмейді. Өзгерістердің нақты ауқымы қанша адамның жаңа құқықты пайдаланатынына және жеке басқару стратегияларының ұзақ мерзімде қандай кірістілік көрсететініне байланысты болады.

Салымшы үшін басты өзгеріс — таңдау мүмкіндігінің кеңеюімен қатар жеке жауапкершіліктің де артуы. Жинақтарды жеке басқарушыға берген кезде ықтимал кірістілікті ғана емес, тәуекел деңгейін, комиссияларды және инвестициялық портфельдің құрылымын да ескеру қажет.

Экономика үшін әсер бұдан да кең болуы мүмкін. Егер жеке басқарудағы зейнетақы қаражатының көлемі шынымен өссе, ішкі қаржы нарығында ұзақ мерзімді капитал көбейеді. Бұл қазақстандық компаниялардың корпоративтік облигацияларына және басқа да қаржы құралдарына сұранысты арттырып, бизнестің қаржыландыруды тек банктер арқылы ғана емес, басқа арналар арқылы да тарту мүмкіндігін біртіндеп кеңейте алады.

Алайда бұл әсер тез байқалмайды. Алдағы жылдары басты көрсеткіш салымшыларға қанша қаражат беруге рұқсат етілгені емес, жинақтардың нақты қандай көлемі жеке басқарушыларға өтетіні, оның қайда инвестицияланатыны және басқарушылардың ұзақ мерзімде қосымша тәуекелді ақтайтын нәтиже көрсете алатыны болады.