Нақты жұмыс істемейтін делдалдар әлеуметтік маңызы бар азық-түлік жеткізілімінен шығарылады: жаңа стандарт не талап етеді

Не болды

2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап СТ РК 1756-2026 «Сауда қызметтері. Жалпы талаптар» ұлттық стандартының жаңа редакциясы қолданылады. Ол туралы 4 қарашада Mybuh.kz егжей-тегжейлі жазды. Стандарт алғаш рет екі ұғымды ажыратады: «әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының көтерме жеткізушісі» және «өнімсіз делдал». Мақсаты — бағаны себепсіз өсіретін буындарды қысқарту.

Сол күні Алматы әкімдігі хабарлады: жыл басынан бері сауда ережелерін бұзғаны үшін 82 млн теңгеден астам сомаға 2 003 хаттама жасалды. Олардың бір бөлігі — әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке шекті үстемені асырғаны үшін.

Жеткізуші делдалдан немен ерекшеленеді

Көтерме жеткізуші — өнімді өндірушілерден, импорттаушылардан немесе басқа көтерме сатушылардан әрі қарай сату үшін сатып алатын ЖК немесе заңды тұлға. Ол қосылған құнды нақты шығындар есебінен жасайды:

• логистика, тасымал және жеткізу;
• сақтау және қойма жалдау;
• тиеу және түсіру;
• қаптау;
• коммуналдық төлемдер;
• импорт шығыстары.

Өнімсіз делдал тауарды сақтау, тасымалдау, қайта өңдеу, қаптау бойынша құжатпен расталған операцияларды және тауардың қасиетін өзгертетін немесе оны сатып алушыға жеткізетін басқа әрекеттерді орындамай қайта сатады.

Стандарттың 4.4-тармағы бойынша жеткізу тізбектеріне тек негізделген шығындары бар көтерме жеткізушілер қатыса алады. Өнімсіз делдалдарды қосуға жол берілмейді.

Есептеу мысалы

Үстеме өндірушінің босату бағасынан немесе көтерме жеткізушінің сатып алу бағасынан 15%-дан аспауы тиіс.

Тікелей сатып алу. Дүкен өндірушіден қантты килограмына 500 теңгеден сатып алады. Шекті баға — 575 теңге.

Артық буын. Қоймасы мен жеткізуі жоқ қайта сатушы 10% қосты, дүкен 550 теңгеден сатып алды. 15% үстемемен сөредегі баға 632,5 теңгеге дейін көтерілуі мүмкін еді — килограмына 57,5 теңгеге артық, бірақ тауарды ешкім нақты тасымалдаған да, сақтаған да жоқ. Стандарт дәл осындай буындарды алып тастайды.

Бизнестің әр түрі үшін бұл нені білдіреді

Көтерме сатушылар. Енді ең бастысы — құжаттар: қойма жалдау шарттары, көлік жүкқұжаттары, тиеу мен қаптау актілері. Олар маржаңызды не үшін алатыныңызды көрсетеді.

Қоймасы мен көлігі жоқ трейдерлер. Бұл нарықта тәуекел аймағы ең жоғары. Не нақты операцияны өз мойнына алған, не басқа тауарлармен жұмыс істеген жөн.

Дүкендер. Жеткізушіні тексеріп, алғашқы құжаттарды сақтаңыз: үстеме оның бағасынан есептеледі.

Өндірушілер. Бөлшек саудаға тікелей келісімшарт ұсынуға болады: бұл тізбекті қысқартады.

Қоймалар мен тасымалдаушылар. Көтерме сатушыларға расталған қызметтер көбірек керек болады, оларға сұраныс өсуі мүмкін.

Не істеу керек

• Тауарларыңыздың қайсысы әлеуметтік маңызы бар тізбеге кіретінін анықтау.
• Көтерме сатушыларға — әр операция бойынша құжат жинау: сақтау, жеткізу, қаптау.
• Бөлшек саудаға — әр позиция бойынша үстемені салыстырып, жеткізушілерді тексеру.
• Жеткізу тізбегін қайта қарау: жұмыс істемейтін буын жоқ па.
• Тексеру жағдайына алғашқы құжаттарды сақтау.

Жиі қойылатын сұрақтар

Стандартты бұзғаны үшін айыппұл сала ма? Хабарламада бұл туралы айтылмаған. 15% үстеме шегі — бөлек норма, оны асырғаны үшін Алматыда хаттамалар жасалған.

Стандарт барлық тауарға қатысты ма? Хабарламада өнімсіз делдалдарға тыйым әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына қатысты.

Өз қоймасы жоқ көтерме сатушы болуға бола ма? Стандартта қойма жалдау да, логистика да аталған: операциялар нақты болып, құжатпен расталуы маңызды.